Według nauki Kościoła katolickiego, ważnie zawarte małżeństwo jest nierozerwalne i żadna ludzka władza (w tym także Ojciec św.) nie jest w stanie go rozwiązać. Prawo kanoniczne dopuszcza jednak pewne wyjątki, dając możliwość rozwiązania małżeństwa niedopełnionego oraz rozwiązania takiego naturalnego węzła małżeńskiego, w którym przynajmniej jedna z tworzących je stron jest nieochrzczona.

W przypadku gdy sakramentalny związek małżeński rozpadł się, każda ze stron ma prawo wnieść do właściwego sądu kościelnego sprawy o orzeczenie nieważności małżeństwa. Sąd, który nie ma mocy unieważniania, może jednak po przeprowadzeniu stosownego procesu, dać autorytatywną odpowiedź na pytanie, czy dane małżeństwo zostało ważnie zawarte, a w konsekwencji - czy małżonkowie byli związani nierozerwalnym węzłem małżeńskim, czy też z różnych przyczyn do tego nie doszło. Jeśli tak właśnie się stało, osoby te - jako faktycznie stanu wolnego - mają możliwość zawarcia sakramentalnego związku małżeńskiego z inną osobą.

Zasadniczo istnieją trzy rodzaje okoliczności, w których dochodzi do zawarcia nieważnego związku małżeńskiego:


1. Małżeństwo może zostać nieważnie zawarte z powodu jakiejś przeszkody zrywającej, od której nie uzyskano dyspensy. Od niektórych przeszkód nie można uzyskać dyspensy, od innych tak. Poszczególne przeszkody zrywające są określone w kan. 1083-1094 KPK. Są one następujące:

Wieku (14 lat dla kobiety i 16 dla mężczyzny);

Niezdolności płciowej (impotencja);

Węzła małżeńskiego (małżeństwo z inną osobą);

Różność religii (ślub z osobą nieochrzczoną);

Święceń;

Profesji zakonnej;

Uprowadzenia;

Występku (małżonkobójstwo);

Pokrewieństwa (w linii prostej i do 4 stopnia linii bocznej);

Powinowactwa (w linii prostej);

Przyzwoitości publicznej;

Pokrewieństwa prawnego (powstałego z adopcji).

 W trybunałach kościelnych nie spotyka się raczej spraw o stwierdzenie nieważności małżeństwa z wyżej wymienionych powodów.


2. Małżeństwo może zostać nieważnie zawarte wskutek braków dotyczących zgody małżeńskiej. Istnieje tutaj szereg okoliczności sprawiających nieważność małżeństwa. Określają je kan. 1095-1107 KPK. Najważniejsze z nich to:

Brak minimum poznania małżeńskiego;

Pozbawienie używania rozumu (choroba umysłowa);

Poważny brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich (brak pewnej dojrzałości sądu, rozeznania proporcjonalnego do natury zawieranej umowy. Osoba jest niezdolna do właściwego uchwycenia natury wspólnego życia, implikującego określone prawa i obowiązki małżeńskie. Zgoda małżeńska nie może być dobrowolnie wyrażona, skoro kontrahent nie posiada zdolności do jej rozeznania. Zatem chociażby ktoś znał abstrakcyjnie obowiązki małżeńskie, lecz nie był zdolny ocenić subiektywnie swego stanu, wówczas nie można mówić o właściwej ocenie i praktycznej zdolności do zawarcia związku małżeńskiego).

Niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej (chodzi o sytuacje, w których dany podmiot, jakkolwiek posiada wystarczające używanie rozumu i jest w stanie dokonać rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich, to jednak- wskutek zaburzeń natury psychicznej- nie jest w stanie podjąć, a tym samym wypełnić istotnych zobowiązań małżeńskich. Nie mogąc podjąć istotnych obowiązków małżeńskich, nie jest w stanie przekazać przedmiotu zgody małżeńskiej, co powoduje nieważność małżeństwa. Innymi słowy- nikt nie może zobowiązać się do tego, czego nie może wypełnić. Chodzi tutaj o zaburzenia osobowości- w różnych sferach życia- uniemożliwiające nawiązanie relacji międzyosobowej we wspólnocie, jaką jest małżeństwo. Przykład: niedojrzałość uczuciowa, zainteresowanie wyłącznie własną osobą, działanie ograniczone wyłącznie do własnych interesów, egoizm w postaci zagarniania wszystkiego dla siebie, próżność i upór)

.

Podstęp przy zawieraniu małżeństwa (umyślne wprowadzenie w błąd);

Symulacja zgody małżeńskiej;

Wykluczenie jakiegoś z istotnych przymiotów lub elementów małżeństwa (jedność, nierozerwalność, zrodzenie
i wychowanie potomstwa);

Zawieranie małżeństwa pod warunkiem;

Przymus i bojaźń.

3. Przyczyną nieważności małżeństwa mogą także być braki dotyczące formy kanonicznej, a więc sposobu zawierania małżeństwa. Są to jednak najrzadsze przypadki. Dotyczą one raczej kapłana asystującego przy zawieraniu małżeństwa (brak odpowiedniego upoważnienia), oraz zobowiązanie do zawierania małżeństwa przez katolików wg formy kanonicznej.